Ծնողների կրթվածությունն ու իրազեկվածությունը կարևորագույն դեր ունեն երեխայի առողջության պահպանման հարցում

Մանկական վիրաբուժությունն առողջապահության բնագավառի չափազանց կարևոր ուղղություններից է, որը միավորում է մանկաբուժությունն ու վիրաբուժությունը: «Արաբկիր» բժշկական համալիրի կոնքի խոռոչի օրգանների գործառույթի խանգարման ծառայությունը այսօր իրականացնում է ամենալայն սպեկտրի անհետաձգելի և պլանային վիրաբուժական միջամտություններ՝ բաց և մինիմալ ինվազիվ եղանակներով։ Աշխարհում գոյություն ունեցող ապացուցահեն բժշկության լավագույն ստանդարտներով առաջնորդվելով՝ ծառայության ղեկավարի գլխավորությամբ փորձառու և պրոֆեսիոնալ թիմն իրականացնում է մանկական վիրաբուժական հիվանդությունների ախտորոշում և բուժում՝ կոնսերվատիվ և վիրահատական եղանակներով։ Մեր զրուցակիցը մանկական վիրաբույժ, ուրոլոգ, «Արաբկիր» բժշկական համալիրի կոնքի խոռոչի օրգանների գործառույթի խանգարման ծառայության ղեկավար ԱԼԲԵՐՏ ԼԱԼԱԶԱՐՅԱՆՆ է: Պարոն Լալազարյանը իր նորարար բուժմոտեցումներով, հարուստ գիտագործնական փորձով և մարդակենտրոն վերաբերմունքով մեծ ներդրում ունի մանկական ուռոլոգիայի և վիրաբուժության զարգացման գործում, բժիշկ, ով նորարարական մոտեցումները համադրում է տարիների փորձի և պատասխանատու աշխատանքի հետ։ Նա այն եզակի մասնագետներից է, ում կյանքն ու գործը լիովին նվիրված են բժշկությանը, ով իր գործունեությամբ ձևավորում է ոչ միայն առողջապահության համակարգի ներկան, այլև ապագան, ում ներդրումը՝ բժշկության ոլորտում շարունակում է զարկ պարգևել տվյալ ոլորտի զարգացման մեջ։

-Պարոն Լալազարյան, ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ մակարդակի վրա է այսօր Հայաստանում մանկական ուրոլոգիան։

-Միանշանակ կարող եմ ասել, որ Հայաստանում մանկական ուրոլոգիան բավականին զարգացած է, ըստ իս` տարածաշրջանում ամենազարգացածը: Այն մեծապես համապատասխանում է եվրոպական և ամերիկյան ստանդարտներին, Ռուսաստանի Դաշնության բազմաթիվ բժշկական կենտրոնների համեմատ հաճախ ավելի բարձր մակարդակ ունի, և մենք ետ չենք մնում աշխարհի լավագույն մանկական ուրոլոգիական կլինիկաներից։

-Բժիշկ, ի՞նչ պաթոլոգիա է կրիպտորխիզմը։

-Կրիպտորխիզմը կամ ամորձու էկտրոպիան ընդհանրացված են մեկտեղ, բայց իրարից տարբերվում են պաթոգենեզով` ծագումով։ Դա ձվիկի բնական իջեցման ճանապարհին ինչ-որ մի տեղ կանգ առնելն է։ Գիտենք, որ ամորձիները սաղմադրվում են գոտկային շրջանում, այնուհետև զարգացման ընթացքում գալիս է դեպի փոշտ, որտեղ էլ ավարտվում է իջեցումը ներարգանդային կյանքի 8-րդ ամսին։ Եթե երեխան ծնվում է 7-րդ ամսին, և ձվիկները տեղում չեն, դա նորմայի սահմաններում է, հիվանդություն չէ, պետք է ուղղակի սպասել, որ նորածինը զարգացում ապրի։ Սերմ արտադրող բջիջները կամաց-կամաց կարող են ատրոֆիայի ենթարկվել, իսկ մարմնի ներսում և դրսում, բնականաբար, ջերմաստիճանը տարբեր է։ Եվ այս օրգանը, որը չի սիրում տաք պայմաններ, և, բնականաբար, այս դեպքում բնությունը հոգացել է այս օրգանի համար հարմար պայմաններ ստեղծելը։ Երբ իջնելու ճանապարհին ձվիկը կանգ է առնում, դա կոչվում է կրիպտորխիզմ։ Նայած, թե որտեղ է այն կանգ առնում. եթե աճուկային հատվածում է, կոչվում է աճուկային ռետենցիա: Լինում է որովայնային, գոտկային ռետենցիա: Ի տարբերության դրա՝ էկտոպիայի ժամանակ ձվիկը բնական իջեցման ճանապարհից շեղվում է, դուրս է գալիս, գնում ուրիշ ուղղությամբ։ Ըստ նրա, թե որտեղ է տեղակայվում, այդպես էլ կրում է իր անունը։ Կարող է լինել աճուկային, կարող է գնալ դեպի հետանցք, և այլ ուղղվածություն ունենալ։ Կարող է լինել ազդրի վրա` կոչվել ազդրային էկտոպիա: Էկտոպիայի դեպքում ձվիկները սովորաբար լինում են նորմալ ձևավորված, իսկ կրիպտորխիզմի ժամանակ՝ ձվիկները միշտ թերզարգացած են լինում, և ինչքան ավելի վերև են տեղակայված, այնքան ավելի թերզարգացած են լինում։ Կրիպտորխիզմի դեպքում ցուցված է վիրահատական բուժում։ Եթե խոսքը ժամանակին ծնված հասուն երեխայի մասին է, ապա վիրահատության լավագույն ժամանակահատվածը ցանկալի է 6 ամսականից մինչև 12 ամսական տարիքային շեմը։ Երբեմն, եթե կան ուղեկցող հիվանդություններ, որոնք կխանգարեն վիրահատության բնականոն ընթացքին կամ անեսթեզիայի հետ կապված ռիսկերին, այդ դեպքում կարող է հետաձգվել մինչև 18 ամսական։ Դրանից ավելի ուշ հետաձգել խորհուրդ չի տրվում, քանի որ ամորձու երկարատև ոչ բնական դիրքը կարող է խանգարել դրա աճին և զարգացմանը։ Իրականում մեր խնդիրն է այդ պահին փորձել պահպանել գոնե այն, ինչ ունենք, որպեսզի ավելի բարդացումներ չլինեն, անգամ մնացած 20 տոկոսն էլ կարող է որոշիչ լինել ապագա սերունդ թողելու հավանականության մեջ։

-Որո՞նք են մեզի հետհոսքի հիմնական պատճառները և ժամանակակից բուժման մոտեցումները։

-Մեզի հետհոսքը կամ ռեֆլյուքսը ունի երկու տարբեր հիմնական պատճառային խումբ։ Առաջինը կառուցվածքային է, երբ միզածորանը սխալ անկյան տակ է մտնում միզապարկի պատի մեջ։ Այս դեպքում բուժումը միմիայն վիրահատական է. կիրառվում են երկու հիմնական մեթոդներ՝ էնդոսկոպիկ եղանակով ծավալ առաջացնող նյութի ներարկում միզածորանի բացվածքի շրջանում, բաց կամ լապարոսկոպիկ տարբեր տեխնիկայով վիրահատական միջամտություններ (ներմիզապարկային կամ արտամիզապարկային տեխնիկայով)։ Երկրորդ խումբը հիվանդության ֆունկցիոնալ պատճառներն են (միզապարկի սխալ աշխատանք), որոնք առաջացնում են հետհոսք, նաև ինֆրավեզիկալ օբստրուկցիա (մեզի արտահոսքի խանգարում), այսինքն, երբ մեզի արտահոսքը միզապարկից դեպի դուրս խանգարված է լինում ինչ-ինչ պատճառներով, այս դեպքում առաջնահերթ է սկզբնապատճառի վերացումը։ Վիրահատել, չվիրահատել, միևնույն է, այն կրկնվելու հակում ունի։ Շատ դեպքերում (մոտ 80%) ռեֆլյուքսը անցնում է ինքնուրույն, միզապարկի ֆունկցիայի կարգավորումից հետո:

-Ե՞րբ է հանդիպում հիդրոնեֆրոզը։

-Հիդրոնեֆրոզը երիկամի բաժակավազանային համակարգի լայնացումն է` պաներխիմայի վնասումով, որը շատ անգամ բերում երիկամի ֆունկցիայի կորստի: Այն երեխաների մոտ հիմնականում բնածին զարգացման արատ է։ Ունի մի խումբ պատճառահետևանքներ։ Ամենահաճախ հանդիպող պատճառներն են բնածին ստենոզները, երկրորդը, ըստ հավանականության, ստորին բևեռային աբերանտ (ավելորդ) անոթների սեղմումը։ Մնացյալ տեսակները ավելի հազվադեպ հանդիպող են: Բուժումը վիրահատական է, և որքան շուտ կատարվի, այնքան լավ, քանի որ հակառակ դեպքում երկարատև խանգարումը վնասում է երիկամի պարենխիման, մեզ արտադրող հատվածը տուժում է, որը, ցավոք սրտի, վնասումից հետո վերականգնման չի ենթարկվում։

-Միզապարկի դիսֆունկցիան ի՞նչ խնդիրների կարող է հանգեցնել։

-Ժամանակակից դասակարգմամբ միզապարկային դիսֆունկցիան միզապարկի բնականոն աշխատանքի խանգարումն է։ Այն կարող է արտահայտվել միզարձակման խանգարումների, ցավի, միզապարկի ոչ լիարժեք դատարկման կամ հաճախակի միզարձակման ցանկությունների ձևով։ Միզապարկային դիսֆունկցիան կարող է ունենալ տարբեր պատճառներ, ինչպիսիք են՝ նեյրոգեն խանգարումներ, միզապարկի բորբոքում կամ ինֆեկցիաներ, աթրոֆիկ փոփոխություններ, ֆիզիկական վնասվածքներ: Միզապարկային դիսֆունկցիան կարող է նաև կապված լինել այլ խնդիրների հետ, ինչպիսիք են՝ նյութափոխանակության խանգարումներ, դեղորայքային ազդեցություններ կամ միզապարկի կառուցվածքային խանգարումներ։ Տարբերակում ենք միզապարկի ֆունկցիաների խանգարումների երկու տեսակ, միզապարկի դիսֆունկցիա (դետրուզոր մկանի աշխատանքի խանգարում) և միզարձակության դիսֆունկցիա, երբ մեզի արտահոսքի հետ կապված խանգարումներ են։ Երկու պաթոլոգիաների չբուժվելու՝ 70-75% դեպքերում կարող է ինքնուրույն կարգավորվել մինչև 18 տարեկանը, բայց կա երիկամների վնասման ռիսկ (8–15%): Այդ պատճառով սպասողական բուժմոտեցումը միշտ չէ, որ գրագետ է։

-Որքա՞ն հաճախ է հանդիպում միզաքարային հիվանդությունը երեխաների մոտ։ 

-Միզաքարային հիվանդությունները երեխաների մոտ նախկինում բավականին հազվադեպ էր հանդիպում, սակայն այսօր հանդիպման հաճախությունը աճել է։ Այն կարող է պայմանավորված լինել ինչպես հիվանդության իրական աճով, այնպես էլ ավելի վաղ ախտորոշմամբ։ Կոնկրետ ստաստիտիկ թվեր նշել չեմ կարող, տարբեր երկրներում տարբեր են, բայց բավականին հաճախ է հանդիպում, մեր բժշկական կենտրոնում միջինում շաբաթական մեկ նոր դեպք է գրանցվում:

-Ի՞նչ է օբստրուկտիվ ուռոպատիան և ինչպե՞ս է այն ախտորոշվում։

- Այդ հասկացությունը` որպես այդպիսին, այսօր կիրառելի չէ։ Այն ընդհանրական հասկացությունն է, որի ժամանակ մեզի հոսքի ճանապարհին ինչ-որ տեղ խոչընդոտ կա։ Ավելի հաճախ լինում է կամ երիկամի ավազանից դեպի միզածորան անցող կամ միզածորանից միզապարկ անցնող տեղերում, երբեմն էլ` միզապարկից ներքև։ Այն ներառում է հիդրոնեֆրոզը և օբստրուկտիվ ուրետերոհիդրոնեֆրոզը՝ որպես առանձին հիվանդություններ։ Պատճառները հիդրոնեֆրոզների բազմազան են՝ ստենոզներ կամ ֆունկցիոնալ խանգարումներ։ Բուժումը հիմնականում վիրահատական է, ինչքան վաղ այնքան արդյունավետ։

- Ե՞րբ են առաջանում աճուկային և պորտային ճողվածքները երեխաների մոտ։

-Մանկական տարիքում, գերակշռող մեծամասնության դեպքում հանդիպում են բնածին ճողվածքները։ Աճուկային ճողվածքը բնութագրվում է տվյալ շրջանում արտափքվածության առաջացմամբ։ Վերջինս տարբերակվում է աճուկային և աճուկափոշտային, տեսքով լինում է գնդանման կամ օվալ կառուցվածքի։ Ճողվածքապարկն իրենից ներկայացնում է բունոցային ելունը, որի պարունակության մեջ հաճախ լինում է աղեգալարը, իսկ աղջիկների դեպքում ձվարանը։ Հղիության 5-րդ ամսին առպատային որովայնամիզը աճուկային խողովակով արտափքում է տալիս տղաների մոտ և իջնում դեպի փոշտ, իսկ աղջիկների մոտ մեծ սեռական շուրթեր։ Այնուհետև հղիության 7-8 ամիսներից հետո պետք է փակվի։ Ինքնուրույն փակվելու հավանականությունը գրեթե զրոյական է, եթե փակվում է անհաս նորածինների մոտ մինչև 3 ամսական տարիքային շեմը մաքսիմում, որից հետո չի փակվում։ Բուժումը վիրահատական է և իրականացվում է պլանային կարգով։ Ուստի անհրաժեշտ է վիրահատել հնարավորինս շուտ՝ նորածնային տարիքից սկսած, քանզի բարդությունների առաջացմանը հավանականությունն է մեծ, և ինչքան փոքր է երեխան, հավանականությունն ավելի մեծ է, սպասել, որ առաջանա ճողվածքի օղակում (ճողվածքի օղակում նշանակում է ճողվածքապարկի պարունակության սեղմում ճողվածքային օղում), հետո նոր վիրահատել, ընդհանրապես ցանկալի չէ։ Սովորաբար օղակումը լինում էր այլ սոմատիկ հիվանդության ժամանակ։ Եվ, մեծամասամբ դեպքերում աղիքային ինֆեկցիա, վիրուսային վարակ և այլ հիվանդությունների ժամանակ անեսթեզիոլոգիայի և վիրահատության հետ կապված բարդությունների առաջացման հավանականությունը կտրուկ մեծանում է։ Պորտային ճողվածքները նույնպես կրում են բնածին բնույթ, կրկին հանդիպում են բավականին հաճախ, սակայն մոտ 80% դեպքերում փակվում են ինքնուրույն մինչև 5–6 տարեկանը մկանների տոնուսի զարգացմանը զուգընթաց։ Եթե այդ տարիքից հետո չեն փակվում, կատարվում է պլանային վիրահատություն, բայց ի տարբերություն աճուկային ճողվածքի այս դեպքում շտապելու ցուցում չունենք, քանզի պորտային ճողվածքների օղակում համապատասխան բարդություններ առաջանում են ճողվածքների ունեցողներից 5000-ից 1-ի մոտ։ Բնականաբար ինչքան վաղ կատարվի, ավելի թեթև է անցնում։ Խնդրահարույց դառնալու հավանականությունը բավականին ցածր է, իսկ աճուկային դեպքում 100 տոկոս է։ Ճողվածքի օղակվելու դեպքում վիրահատությունը իրականացվում է շտապ կարգով։

- Ի՞նչ է դոլիխոսիգման և ինչպե՞ս է այն դրսևորվում։

-Դոլիխոսիգման հաստաղիքի ավելորդ, երկարացված գալարն է, որը լինում է բնածին կամ ձեռքբերովի։ Ավելի հավանական է, որ այն փորկապության հետևանք է, ոչ թե պատճառ։ Բնածին արատի ժամանակ հաստաղու վերջնամասի, սիգմայաձև աղիքն ունի ավելի երկար հատված, որը, հավելյալ գալար առաջացնելով, բերում է փորկապության։ Քանի որ այդ մասում կարող է կղանքի կուտակում առաջանալ, այն սեղմում է նաև միզապարկին: Եթե սովորույթային փորկապության հետևանքով է զարգացում, երբ երեխան երկար ժամանակ` ամիսներ և տարիներ, ինչ-որ պատճառով զսպում է զուգարանից օգտվելու անհրաժեշտությունը, օրինակ` զզվում է դպրոցի զուգարանից, չի ցանկանում խաղից կտրվել, վախենում է մենակ գնալուց` առանց ծնողների օգնության կամ ինչ-ինչ պատճառներով, բայց ընդամենը մեկ անգամ պահելով որևէ բան չի փոխվում։ Աստիճանաբար ուղիղ աղին սկսում է լայնանալ, աղու պատի մկանները սկսում են թուլանալ, և երբ գալիս է պահը գնալու, նորմալ չի կարողանում դատարկել աղին, և երկար մնալով սկսում է աստիճանաբար աղիքը երկարել, որը իր հերթին ևս բարդացնում է փորկապության վիճակը։ Ավելի փոքր՝ մանկական տարիքում արտահայտման ձևը փորկապության տեսքով է, իսկ ավելի մեծ տարիքում, սովորաբար 20-25 տարեկանից հետո եթե պահպանողական դիրք է գրավում, իրենց հնարավոր բարդություններով: Բուժումը մանկական տարիքում կոնսերվատիվ է՝ սննդակարգի, ֆիզիկական ակտիվության և աղիքների աշխատանքի կարգավորման միջոցով։ Եթե երկար ժամանակ պահում ենք աղիքների ֆունկցիան կարգավորված նորմալ վիճակում երեխայի աճի հետ, հավելյալ երկարացված աղիքը աստիճանաբար հետաճ է լինում, գալիս է իրեն նորմային։ Վիրահատություն սովորաբար խորհուրդ չի տրվում, քանի որ արդյունքները գոհացուցիչ չեն լինում։ Եթե 20 տարեկանից հետո երկար պահպանված մնում է քրոնիկ փորկապություն, ապա համապատասխան տարիքային խմբի նեղ մասնագետները խորհուրդ են տալիս մասնահատում կատարել։

-Որո՞նք են փորկապության հիմնական պատճառները։

-Փորկապության պատճառահետևանքները բավականին շատ են, էնդոկրին համակարգի ֆունկցիաների, նյարդային համակարգի խանգարման դեպքում, և այլն, բայց հիմնական երեք պատճառները 99 տոկոս դեպքերում. առաջինը՝ սխալ սննդակարգն է ավելի շատ օսլա պարունակող և քիչ բջջանյութ պարունակող սնունդի ընդունում, երկրորդը՝ սովորույթային, կղազատման ցանկությունը զսպել և երկար պահել, և երրորդը՝ ֆիզիկական ակտիվության բացակայություն։ Այսօրվա երեխան գրեթե ֆիզիկական ակտիվություն չունի, անընդմեջ նստած կամ պառկած դիրքում է, իսկ ֆիզիկական ակտիվությունը և որովայնի առաջային պատի մասնակցությունը աղիների պերստատիկային բավականին մեծ է: Պետք է ֆիզիկական ակտիվությունը կարգավորել։ Ինչքան օրվա ընթացքում երեխայի ֆիզիկական ակտիվությունը բարձր լինի, այնքան աղիների պերեստաստիկան ակտիվ կլինի, և այնքան աղիների գործելը հեշտ կլինի։

-Որո՞նք են ապենդիցիտի հիմնական ախտանիշները։

-Ապենդիցիտը (կույրաղիքի որդանման ելունի բորբոքում) հիմնականում արտահայտվում է ցավով որովայնի աջ ստորին հատվածում, ջերմությամբ, հասուն մարդկանց ջերմաստիճանը սովորաբար քիչ է բարձրանում (37,5-38,5° C), երեխաներինը՝ շատ, իսկ տարեցներինը, նույնիսկ շատ ծանր ձևերի դեպքում, մնում է բնականոնի սահմաններում։ Այն ուղեկցվում է սրտխառնոցով և փսխումով։ Մնացած ախտանիշները հայտնաբերվում են բժշկական զննման ընթացքում, որոնք ինքնուրույն զգալ չեն կարող։

-Որպես մեր զրույցի վերջաբան՝ խնդրեմ Ձեր մաղթանքը ձեզ դիմող երեխաների ծնողներին և հասարակությանը։

-Ցավոք սրտի պետք է ասեմ, որ աստիճանաբար ավելի են հանդիպում դեպքերը, երբ որ ծնողների կրթվածության մակարդակը բավականին ցածր է, ես չեմ խոսում կրթական աստիճանի ինչ որ փաստաթուղթ ունենալու մասին: Մեր հասարակության գիտակից զանգվածին դիմում եմ խնդրանքով և հորդորով, կոչով, որ ինչքան հնարավոր է փոքր տարիքից սկսած կրթվեք։ Ծնողների կրթվածությունն ու իրազեկվածությունը կարևորագույն դեր ունեն երեխայի առողջության պահպանման հարցում։ Խոսքը ոչ թե միայն դիպլոմ ունենալու, այլ գիտակցված և տեղեկացված լինելու մասին է։ Որքան վաղ սկսվի ինքնակրթությունը, այնքան ավելի ճիշտ և ժամանակին որոշումներ կկայացվեն։ Առողջ եղեք։

«Կյանքը  ամենաթանկ պարգևն է, առողջությունը`ամենամեծ արժեքը, հարգենք կյանքը, պահպանենք առողջությունը»

Այսօր տեսողության խանգարումների շտկման մեթոդներն ամբողջ աշխարհում պարբերաբար զարգանում ու նոր նշաձող են սահմանում, և Հայաստանը նույնպես անմասն չի մնում ակնաբուժության ոլորտի բոլոր առաջադեմ մոտեցումները ներդնելուց ու կիրառելուց։ Վաղուց արդեն հայաստանյան ակնաբուժության մեջ կատարվում են այնպիսի վիրահատություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ձերբազատվել աչքի տարբեր հիվանդություններից և կանխարգելել որոշ հիվանդությունների զարգացումն ու խորացումը: Եվ բնական է, որ ցանկացած երկրում անչափ կարևորվում են տեսողության հետ կապված խնդիրները, և ակնաբուժությունն այսօր համարվում է ժամանակակից բժշկության ամենաբարդ ու պահանջված ուղղություններից մեկը: Ոլորտ, որտեղ բարձրակարգ և սրտացավ բժիշկ-մասնագետներն իրենց գործի նվիրյալներն են: Մեծատառով բժիշկ կարելի է համարել այն մասնագետին, ով մարդուն կարող է վերադարձնել աչքի լույսը, աշխարհն իր բոլոր երանգներով տեսնելու երջանկությունը:

Եվ այդ ոլորտի նվիրյալներից մեկն էլ այսօր մեր զրուցակից ակնաբույժ-վիրաբույժ, Ս.Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի աչքի վնասվածքների բաժանմունքի վարիչ, բժշկական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ ԳԵՈՐԳԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՆ է, ում երկար  տարիների նվիրյալ աշխատանքն իսկապես մեծագույն սխրանք է: Նրա բազմամյա վաստակը բժշկության մեջ պարզապես անգնահատելի է, իսկ եռանդն ու ջանասիրությունը օրինակ կարող են լինել շատ-շատերի համար: Այդ ամենը նրան հաջողվել է շնորհիվ տարիների քրտնաջան աշխատանքի, հայրենասիրության, ակնաբուժության հանդեպ անսահման սիրո, մասնագիտական ճիշտ ու արդյունավետ մոտեցումների, որոնցից մեկը կրթության և գիտության հավերժ կապի պահպանումն է, ինչը  իր ղեկավարած բաժանմունքի հիմնաքարն է: Բժիշկ Գրիգորյանը տեսողության մասին գիտելիքը վերածում է հույսի: Նրա համար բժշկությունը ոչ միայն մասնագիտություն է, այլ նաև` առաքելություն։ Մարդ, որը, հավատարիմ մնալով իր կոչմանը, մարդասիրական առաքելությամբ ծառայում է իր  հայրենիքին:

–Պարոն Գրիգորյան, վերջին շրջանում կարևոր և առանցքային փոփոխություններ են կատարվել Ձեր բաժանմունքում, որը վերաբացվեց վերազինված և վերանորոգված պայմաններով։ Կպատմե՞ք այդ փոփոխությունների կարևորության մասին։

–Մեր բաժանմունքը վերաբացվել է <<Աչքի վնասվածքների բաժանմունք>> անվամբ։ Եվ, դա պատահական չէ, որ կրում է այդ անունը, քանի որ մեր բժիշկներն անցել են երեք պատերազմ և ունեն մեծ փորձ տարբեր աստիճանի, առավել ևս՝ ռազմական վնասվածքների բուժման մեջ։

Բաժանմունքը հագեցած է ժամանակակից սարքավորումներով՝ բուժառուների հետազոտման, նախապատրաստման և վիրահատությունների իրականացման համար։ Կարելի է ասել՝ ունենք բոլոր հնարավորությունները` լիարժեք բուժօգնություն մատուցելու համար։ Մեր բաժանմունքում շարունակվում են իրականացվել միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան բազմապրոֆիլ վիրահատական միջամտություններ, եւ օր օրի զարգացում ենք ապրում` հետ չմնալով ակնաբուժության նորարարությունների զարկերակից։ Ունենք երիտասարդ բժիշկներ, որոնք կրթվում են մեր ծրագրերով և կատարելագործում իրենց հմտությունները։ Մեր միջազգային կապերը եղել են մշտապես և այսօր էլ զգալիորեն ընդլայնվում են։ Իրականում այսօր վերապատրաստվելն ավելի դյուրին է դարձել և բավականին տարբերակներ կան զարգանալու համար: Այն դարձել է ավելի հասանելի՝ ոչ այնքան ֆինանսական, որքան կամքի և նպատակասլացության առումով։ Եթե նախկինում վերապատրաստման հիմնական ուղղությունը մեզ համար Ռուսաստանի Դաշնությունն էր, ապա այսօր մեր մասնագետները վերապատրաստվում են նաև Հնդկաստանում, ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում։ Սա, բնականաբար, նպաստում է ընդհանուր մակարդակի բարձրացմանը։

-Բժիշկ, այսօր աչքի  ո՞ր հիվանդություններն են երիտասարդացում ապրել։ Ըստ Ձեր աշխատանքային փորձի` որո՞նք են ավելի հաճախ հանդիպող ակնային հիվանդությունները։

–Եթե նախկինում գերակշռում էին արտադրական վնասվածքները, ապա այսօր առավել հաճախ հանդիպում են կենցաղային և գյուղատնտեսական վնասվածքները։ Փառք Աստծո, այսօր ապրում ենք խաղաղ պայմաններում. ռազմական վնասվածքների չենք հանդիպում։ Բայց պետք է  նշեմ, որ ցավոք սրտի, վերջին շրջանում մեր պրակտիկայում ավելացել են ծանր վնասվածքների դեպքերը։ Իրականում մենք աշխատում ենք ցանկացած բարդության դեպքերի հետ՝ կիրառելով ժամանակակից մոտեցումներ և անհատական բուժման ռազմավարություններ։

Վերջին տարիների մեզ համար ձեռքբերում  կարող եմ նաեւ համարել, որ մշակել և վերանայել ենք ներակնային օտար մարմինների հեռացման մեթոդները։ Եթե նախկինում կատարվում էր կտրվածք, որը հետագայում կարող էր բարդություններ առաջացնել, ապա այսօր անցել ենք ժամանակակից վիրաբուժության մեթոդի, որն գրեթե բացառում է հետվիրահատական բարդությունները։

Նաև բարելավել ենք առաջնային հատվածի  այրվածքների և բութ վնասվածքների բուժման մոտեցումները։ Այսօր ավելի համակարգված, խորը և արդյունավետ ենք դարձրել մեր բուժմոտեցումները։

–Բժիշկ, ո՞ր դեպքում է ցուցված լազերային վիրահատությունը։

–Լազերային տեխնոլոգիաները շատ բազմազան են։ Տեսողության լազերային կորեկցիան ժամանակակից միջամտություն է, որի դեպքում հատուկ լազերի միջոցով փոփոխության ենք ենթարկում աչքի արտաքին բեկող միջավայրը, այսինքն՝ եղջերաթաղանթը։ Փոխելով եղջերաթաղանթը՝ մենք կարողանում ենք շտկել ռեֆլեքսային բնույթի խանգարումները, որոնցից են՝ կարճատեսությունը, հեռատեսությունը, աստիգմատիզմը։

Կան նաև լազերներ, որոնք թույլ են տալիս ճեղքել աչքի որոշ հյուսվածքների մեջ, որոնք կիրառվում են հյուսվածքների վրա ազդեցություն գործելու համար։

Քանի որ ռեֆլեքսային բնույթի խանգարումները կարող ենք շտկել ակնոցներով և կոնտակտային լինզաներով, լազերային կորեկցիայի մեթոդը հանդիսանում է որպես այլընտրանքային մեթոդ։ Այսինքն` ունի ալտերնատիվ, որոնք ակնոցներն ու կոնտակտային լինզաներն են։ Միջամտություններն ունեն իրենց ցուցումներն ու հակացուցումները: Այսինքն՝ մեթոդները տարբեր են և կիրառվում են տարբեր նպատակների համար։ Բարեբախտաբար, Հայաստանում այս ոլորտում նաև զարգացման և բուժմոտեցման խնդիրներ չունենք։

–Ե՞րբ է առաջանում էկզոֆտալմը:

–Էկզոֆտալմը 90% դեպքերում զարգանում է էնդոկրին համակարգի խաթարման արդյունքում, այսպես ասած, այն էնդոկրին օֆթալմոպաթիան է: Ակնակապիճից դուրս ցցված աչքերը կոչվում է էկզոֆտալմ։ Այն ախտորոշվում է Գրեյվ-Բազեդի հիվանդության ժամանակ, որը կապված է վահանագեղձի գերակտիվության հետ։ Սկզբնական փուլերում աչքերը ակնակապիճից դուրս ցցված են լինում, աչքերը կարմրում են, առաջանում է աչքի չորություն: Ծանր դեպքերում կարող են լուրջ բարդություններ լինել՝ անգամ կարող են կորցնել աչքը։

–Ինչի՞ կարող է հանգեցնել ապակենման մարմնի արյունազեղումը։

–Ներակնային արյունազեղումը, արյան կուտակում է ակնագնդի խոռոչում։ Արյունահոսությունը կարող է առաջանալ աչքի ցանկացած անոթավորված կառուցվածքից։ Արյունազեղումը կարող է հետևանք լինել ֆիզիկական վնասվածքի, ակնաբուժական վիրահատությունների կամ այլ հիվանդությունների ու խանգարումների, ինչպիսիք են՝ շաքարային դիաբետը, զարկերակային գերճնշումը։ Այն բավականին հաճախ հանդիպող հիվանդություններից է, 99% դեպքերում հանդիպում է շաքարային դիաբետ ունեցող հիվանդների մոտ, երբ որ անոթները ախտահարված են, արդյունքում արյունը կարող է թափանցել ապակենման մարմին։  Պետք է կողմնորոշվել բուժման փուլերի մեջ. սկզբնական շրջանում բուժումը սկսվում է դեղորայքային և ներակնային ներարկումներով, թույլ չտալով հասնել արյունազեղման, որը կարող է առաջացնել մի շարք բարդություններ՝ ներառյալ ցանցաթաղանթի տարբեր պաթոլոգիաների, ընդհուպ՝ շերտազատման։ Ծանր արյունահոսությունը կարող է առաջացնել ներակնային ճնշման կտրուկ բարձրացում, ինչը հանգեցնում է տեսողական նյարդի վնասման։ Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է վիրահատություն։ Կարևոր է ժամանակին միջամտելը՝ բարդություններից խուսափելու համար։

–Ի՞նչ կասեք գունային տեսողության խանգարումների` գունակուրության մասին։

-Գունազգացողությունը կամ գունային տեսողությունը շրջակա միջավայրի գունային բազմազանությունն ընկալելու ունակությունն է: Գունակուրությունը հիմնականում ֆիզիոլոգիական խնդիր է։ Այն կարևոր նշանակություն ունի որոշ մասնագիտությունների համար՝ օրինակ՝ վարորդների, մեքենավարների, գնացքավարների, նավավարների, որոնք պետք է ունենան 100% գունազգացողություն։
Գույնազգացողության թեստի օբյեկտիվ մեթոդ չկա, ստուգումը կատարվում է հատուկ աղյուսակների միջոցով, և եթե ի հայտ է գալիս ինչ-որ փոփոխություն, այսինքն` խնդրի առկայության դեպքում անձը չի կարող աշխատել տվյալ ոլորտներում։

– Պարոն Գրիգորյան, ինչպիսի՞ն է եղել Ձեր մասնագիտական զարգացման ուղին:

-Իմ մասնագիտական գործունեությունը սկսվել է Ս.Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնում։ Ակնաբուժական գիտելիքներն ու հմտությունները խորացրել եմ Ռուսաստանի Դաշնության աչքի հիվանդությունների գիտահետազոտական ինստիտուտներում՝ անցնելով կլինիկական օրդինատուրա։ Վերադառնալով հայրենիք` մինչ օրս շարունակում եմ իմ գործունեությունը Ս.Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնում' 1992 թ.-ից ղեկավարելով Աչքի վնասվածքների բաժանմունքը։

Նշեմ նաև, որ պաշտպանել եմ թեկնածուական ատենախոսություն՝  Ապակենման մարմնի հետվնասվածքային և դիաբետիկ ախտահարումների ժամանակ հետին վիտրէկտոմիայի արդյունավետության թեմայով։

Մասնակցել եմ միջազգային վերապատրաստումների՝ որպես կլինիկական դիտորդ՝ Լոս Անջելեսի, Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի Doheny Eye Institute-ում, ինչպես նաև՝ Ավստրիայի Գրացի բժշկական համալսարանում՝ ուսումնասիրելով ակնավիրաբուժության ու ռեֆրակցիոն մեթոդների արդի փորձը։ Համահեղինակ եմ 43 գիտական հոդվածների, հեղինակել եմ 2 մեթոդական ուղեցույց։

–Բժիշկ, Ձեր երկարամյա աշխատանքային կենսագրության մեջ  ի՞նչն է Ձեզ համար այդ պահին ամենահիշարժանը։

–Հիշում եմ իմ կողմից կատարված առաջին հաջողված վիրահատությունները և միևնույն ժամանակ` անհաջողությունները, որոնք միշտ դժվար եմ ընդունում մինչ այսօր, որոնց հետ, ցավոք սրտի, չենք կարող չբախվել, քանի որ բժշկության մեջ էլ չենք կարող մշտապես 100%-ոց արդյունք գրանցել։ Եվ, հուրախություն ինձ, այսօր էլ հանդիպում եմ իմ բուժառուներին, որոնց վիրահատել եմ 30 տարի առաջ, որոնք մինչ օրս լավ տեսողություն ունեն։ Միթե՞ դա իսկական հրաշք չէ։

- Եվ որպես վերջաբան` Ձեր մաղթանքը մեր հասարակությանը:                      
- Բոլորին առաջին հերթին առողջություն եմ մաղթում: Կհորդորեմ իմ հայրենակիցներին հետևել իրենց առողջությանը՝  չանտեսելով առողջական ամենաչնչին խնդիրն իսկ: Միշտ պետք է հիշել, որ փոքր խնդիրը ժամանակ անց կարող է մեծ չարիք դառնալ, որից ազատվելը հարյուրապատիկ ավելի դժվար է լինելու: Ցավոք, այսօր մեր հանրությունը չունի աշխատանքային կուլտուրա։ Այսինքն՝ կցանկանայի, որ մարդիկ ավելի մեծ ուշադրություն դարձնեն անվտանգության կանոններին։ Շատերը չեն օգտագործում պաշտպանիչ ակնոցներ, ինչի հետևանքով բավականին շատ են հանդիպում կենցաղային վնասվածքները։ 

Այսօր, երբ տեխնոլոգիաները գերզարգացած են, նման դեպքերը պետք է նվազեն, բայց, ցավոք, դեռ հաճախ ենք բախվում  նման դեպքերի հետ։ Ցավոք, սրտի փոխվել է նաեւ մարդկանց հոգեբանությունը, ապրելակերպը, որն իրականում ազդում է նրանց մտածելակերպի վրա: Ես ունեմ մի մոդուս`  երբեք հիվանդին չվնասել, բուժել, օգնել հիվանդին` հնարավորության դեպքում` անգամ անվճար:

Եվ թող երբեք չմարի ձգտումն ու հավատը, և հավատացեք, հաջողությունը մշտապես կժպտա: Սա մեր հայրենիքն է, և ոչ ոք այն չի կառուցի մեր փոխարեն: Որքան պատասխանատու և  սրտացավ վերաբերմունք ցուցաբերենք ամենքս մեր իսկ աշխատանքում, այնքան մեր հայրենիքն ավելի ծաղկուն կլինի:

ԲԺԻՇԿ ԳԻՆԵԿՈԼՈԳ-ՀՈՒՄԵՊԱԹ, ԲԳԹ

<<Կհորդորեմ ամեն ինչից  վեր դասել Աստծո պարգևած առողջությունը>>

Այսօր սիրտ-անոթային հիվանդությունները շարունակում են մնալ աշխարհում մահացության հիմնական պատճառներից մեկը։ Եվ չնայած անընդմեջ առնչվելով ծնողների, բարեկամների և ծանոթների  սրտային հիվանդությունների, ու ցավոք սրտի մահով ելքերի հետ, շատերը շարունակում են անտեսել դրանց կանխարգելումը՝ մինչև առաջին լուրջ խնդիրների ի հայտ գալը։ Հիվանդություններ, որոնք բազմագործոնային են և զարգանում են տարիների ընթացքում։

Մասնագետների խոսքով՝ սիրտ-անոթային հիվանդությունները զարգանում են երկարատև` հաճախ առանց ախտանշանների։ Վաղ փուլում կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացումը թույլ է տալիս լիարժեք կանխել կամ էապես նվազեցնել հիվանդացության դեպքերի և դրանց բարդությունների ռիսկը։

Մեր զրուցակիցն է  «Երևան» բժշկագիտական կենտրոնի ֆունկցիոնալ ախտորոշման ծառայության ղեկավար, պրոֆեսոր ԱՐԱՄ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆԸ:        

Արամ Չիլինգարյանը եզակի անհատականություն է` մարդկային բարձր արժեքներով, իր գործին ու հայրենիքին նվիրվածությամբ ու անսահման համեստությամբ: Նա երկրում տեղի ունեցող որևէ իրադարձությունից անմասն չէ`լինելով հայրենիքի հոգսերին արձագանքող ու այդ հոգսերով ապրող մասնագետ ու քաղաքացի։ 

-Պարոն Չիլինգարյան, ինչպե՞ս է տարիքային շեմը ազդում սրտի աշխատանքի վրա, և ո՞ր տարիքից պետք է սկսել ուշադրություն դարձնել սրտի առողջությանը։

- Կարծում եմ` առողջ ապրելակերպը պետք է ձևավորվի դեռ պատանեկությունից, քանի որ հենց այդ շրջանում են ձևավորվում ապագա ռիսկերը։ Իրականում սիրտ-անոթային հիվանդությունները հանկարծակի ի հայտ չեն գալիս. դրանց իրականում նախորդում է բավականին երկար և մեծ «նախապատրաստական» շրջան, որը կարող է լինել անցավ, առանց որևէ գանգատների։ Բայց աստիճանաբար անառողջ ապրելակերպի տարբեր ռիսկի գործոնները` նստակյաց կյանքը, ծխելը, ավելորդ քաշը, սթրեսի անկառավարումը և նրանց հետևանքով առաջացած բարձր զարկերակային ճնշումը, շաքարային դիաբետը, և ընդհանրապես  չհետևողական լինելը աստիճանաբար կարող են բերել սրտի հիվանդությունների զարգացմանը միջին և ավելի բարձր տարիքի անձանց մոտ։ Եվ շատ հաճախ մարդկանց թվում է, թե իրենք լիովին առողջ են, սակայն իրականում իրենց պոտենցիալ հիվանդության հիմքերը արդեն վաղուց դրված են լինում։ Հետևաբար, հիվանդության զարգացումը արդյունք է բավականին երկար տարիների, և կարևոր է ոչ թե բուժել արդեն զարգացած հիվանդությունը, այլ կանխարգելել այն, քանի որ մենք չենք կարող լիարժեք բուժել, և բնականաբար միայն կարող ենք դեղամիջոցների շնորհիվ նվազեցնել արդեն իսկ առկա գանգատները, թողնելով հիվանդությունը օրգանիզմում: Ցավոք սրտի հիվանդությունը բուժառուին ուղեկցելու է ամբողջ կյանքի ընթացքում, մենք ուղղակի աշխատում ենք կանխել հետագա զարգացումը՝ դեղամիջոցների, միջամտությունների և «ուշացած» ճիշտ ապրելակերպի միջոցով։

-Ի՞նչ է սրտամկանի ինֆարկտը, և որոնք են դրա առաջացման հիմնական գործոնները։

-Սրտամկանի ինֆարկտը սրտի անոթներում առաջացած սուր խցանումն է, որն կարող է զարգանալ ժամերի ընթացքում, անգամ մեկ օր անց, եթե մարդը ունի անառողջ ապրելակերպ անոթներում կարող է առաջանալ խցանում և ամենահաճախը՝ այն անոթներում, որոնցում մեկ օր առաջ չէր զգացվում ոչ մի էական խցանում։ Փոքր <<վահանիկ>> ճաք է տալիս, և պարունակությունը արյան հետ խառնվելով թրոմբի ձևավորման արդյունքում առաջացնում է խցանում: Եվ  թյուր է այն կարծիքը, որ, եթե հետազոտման արդյունքում անոթներում  խցանում չի հայտնաբերվել, ուրեմն իրենց մոտ սրտամկանի ինֆարկտ առկա չէ: Դա իհարկե այդպես չէ: Անոթների հետազոտումը չունի <<կանխատեսման արժեք>>, և այն կարող է միայն փաստել այն, որ այդ պահին խցանված անոթ չկա: Սակայն անգամ մեկ օր անց, եթե մարդը ունի վերը նշված անառողջ ապրելակերպը, չհսկվող զարկերակային հիպետենզիա և կամ շաքարային դիաբետ, հավանականությունը մեծ է, որ կարող է զարգանալ սրտամկանի ինֆարկտ: Այդ իսկ պատճարով կանխարգելման միակ միջոցը՝ առողջ ապրելակերպն է: Սրտամկանի ինֆարկտի ժամանակ անոթի խցանման պատճառով սրտամկանը արյուն չի ստանում և ինչպես ամեն օրգան առանց սնուցում ստանալու մեռուկանում է, ինչը անդառնալի հետևանք կարող է թողնել: Հետևանքներն են՝ արտամղման գործառույթի նվազում, հետագա սրտային անբավարարություն և առիթմիաների զարգացում: 

-Ինչո՞վ է պայմանավորված սիրտ-անոթային հիվանդությունների սեզոնային ավելացումը:

-Սիրտ-անոթային հիվանդությունների սեզոնային ավելացումը կապված է ինչպես բնության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների, այնպես էլ մարդու օրգանիզմում տարբեր ֆիզիոլոգիական գործընթացների հետ, որոնք հանգեցնում են քրոնիկ հիվանդությունների սրացման: Սիրտ-անոթային հիվանդությունների պարագայում դա առաջին հերթին վերաբերում է զարկերակային հիպերտենզիայով, սրտի իշեմիկ հիվանդությամբ և առիթմիաներով տառապող հիվանդներին: Հիվանդություններ, որոնք ավելի հաճախ սրվում կամ առաջանում են տարվա ցուրտ ամիսներին, քանի որ ցուրտը անոթները ավելի <<սեղմած>> վիճակում է պահում և սրտի աշխատանքը համեմատաբար ավելի ծանրաբեռնում: Իհարկե, բնականաբար, ավելի խոցելի են այն բուժառուները, որոնք ունեն վերը նշված ռիսկի գործոնները: 

- Ի՞նչ դեր ունեն արյան անոթները սրտի առողջ և լիրաժեք աշխատանքի մեջ։

-Անոթների վիճակը շատ կարևոր է սրտի աշխատանքի համար։ Նույնիսկ մինչև 70% նեղացման դեպքում անոթները կարող են բավարար արյան շրջանառություն ապահովել, և մարդը որևէ գանգատ չունենա։ Անոթի խցանում կարող ենք համարել արդեն 70-75% դեպքերում։ Թեև կարող են  լինել  դեպքեր, երբ մինչև 80% նեղացումը կարող է նորմալ արյան շրջանառություն ապահովել։ Սակայն դա չի նշանակում, որ խնդիր չկա։

Մենք հաճախ կատարում ենք ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության թեստեր՝ հասկանալու համար արդյո՞ք տվյալ անոթը կարողանում է բավարարել օրգանիզմի պահանջները։ Եթե այո, ապա նույնիսկ նեղացած անոթը կարող է ֆունկցիոնալ առումով բավարար լինել և նրան բացելու կարիք չլինի։ Իսկ, եթե լիրաժեք կատարում է իր ֆունկցիան, բնականաբար պետք չէ դիմել որևէ  ինվազիվ միջամտության, քանի որ անոթը կարող է անատոմիական կառուցվածքով լինել նեղ, բայց ֆունկցիոնալ առումով նորմալ գործունեություն ապահովել։ Սակայն նորից եմ կրկնում, դա չի նշանակում, որ խնդիր առկա չէ, և տվյալ պարագայում դեղորայքային բուժումը անհրաժեշտ է: Իսկ եթե խցանումը 90% և ավելի է, բնականաբար այն չի կարող լիարժեք կատարել անոթների սնուցում, և, սովորաբար քրոնիկ նեղացումների դեպքերում, եթե դեղորայքը չի օգնում, ապա պետք է խցանված անոթը <<բացել>>։ Հետագայում բուժումը լինում է դեղորայքային, քանի որ անոթի <<բացելը>> չի լավացնում հիվանդության ելքի կանխատեսումը (պրոգնոզը): Սուր սրտամկանի ինֆարկտի ժամանակ <<պատասխանատու>> խցանված անոթը պետք է միանշանակ <<բացել>>:

- Արդյո՞ք կարող են որոշ վարակիչ հիվանդություններ ազդել սրտամկանի աշխատանքի վրա։                         

-Այո, միանշանակ կարող են, վիրուսները առաջին հերթին բերում են միոկարդիտի՝ սրտամկանի բորբոքման, հիվանդություն, որն ինքնին  դժվար է ախտորոշվում, և կարող է բերել սրտի լայնացման` առաջացնելով քրոնիկ սրտային անբավարության: Պետք է անմիջապես անցնել դեղորայքային բուժման, հորմոնալ թերապիա ընդունել, քանի որ վիրուսների վրա անտիբիոտիկները չեն ազդում։ Վիրուսը կարող է բերել նաև պերիկարդիտի՝ սրտի թաղանթի բորբոքման, որն իր հերթին բերում է հեղուկի կուտակման` սեղմելով սրտամկանը, իսկ արյան բակտերիալ վարակի դեպքում մանրէները կարող են արյան միջոցով անցել փականներ` առաջացնելով արդեն էնդոկարդիտ, պաթոլոգիա, որը կարող է  ճակատագրական լինել ախտորոշումը ուշացնելուց։

-Որքանո՞վ է կարևոր ջրի ճիշտ օգտագործումը և օրգանիզմում հեղուկների հավասարակշռությունը սրտի աշխատանքի համար։

-Միանշանակ, ջուրն անհրաժեշտ է ճիշտ չափաբաժիններով ընդունել, քանզի ջրի ընդունումից մեր օրգանիզմում առաջին հերթին բավականին արդյունավետ սկսում են գործել երիկամները, մաքրվում և  օրգանիզմից դուրս են գալիս թույները։ Մենք չենք կարող ընդունել այնքան քանակի շատ ջուր, որի դեպքում արյան ծավալը մեծանա, ու սիրտը չկարողանա, այսպես ասած, շահագործել այն ամբողջ օրգանիզմում։ Կան որոշ հիվանդներ, որոնց դեպքում մենք սահմանափակում ենք ջրի ընդունումը։ Սովորաբար սրտային հիվանդության կրողները պետք է պարտադիր ընդունեն օրական 1-1.5 լիտր ջուր, քանի որ միզամուղ դեղամիջոցներ են ընդունում, որը կարող է պակասեցնել արյան ծավալը, և կարող են հակառակը՝ ավելի վատթարացել հիվանդի վիճակը։ Սովորաբար պետք է հետևել օրգանիզմի պահանջին, և ըստ դրա` ընդունել ջրի  ցանկալի չափաբաժինը, իսկ եթե բերանում չորության զգացում է, ուրեմն ջրի քանակը պակասել է օրգանիզմում, և այն պետք է պարտադիր լրացնել։                     

-Շատերին կհետաքրքրի, թե սրտային հիվանդությունների շարքում ո՞ր խնդիրներն են ավելի հաճախ հանդիպում, և ո՞ր հիվանդություններն են «երիտասարդացել»:

-Մեզանում սիրտ-անոթային համակարգի առավել տարածված խնդիրներից է սրտի իշեմիկ հիվանդությունը, որի արտահայտումներից մեկն է սրտամկանի ինֆարկտը, որն իրոք երիտասարդացել է, և որի հիմքում ընկած է սրտամկանը սնուցող պսակաձև զարկերակների աթերոսկլերոտիկ ախտահարումը: Ընդհանրապես «երիտասարդացումը» ավելի շատ պայմանավորված է նրանով, որ զգալի առաջընթաց է ապրել սիրտ-անոթային հիվանդությունների ախտորոշումը, որը հնարավորություն է տալիս հիվանդությունը հայտնաբերել ավելի վաղ շրջանում: Առաջին հերթին նոր տեխնոլոգիաների ներդրումն է առաջընթաց ապրել, էլեկտրասրտագրության սարքերը շատ ավելի որակյալ արդյունք են տալիս, ինչպես նաև այսօր էխոսրտագրության վերջին սերնդի լավագույն սարքերի մեջ դրված է արհեստական ինտելեկտ, առկա են այնպիսի օպցիաներ, որոնք շատ են օգնում ճշգրիտ ախտորոշման ցուցանիշների համար, և կարող են հիվանդությունը ախտորոշել ավելի վաղ շրջանում: MRT հետազոտության և շերտազատման սարքերի որակն է լավացել, սարքեր, որոնց շնորհիվ ավելի վաղ փուլերում կարող ենք հայտնաբերել առկա սրտային պաթոլոգիաները։ Բացի դրանից, հիվանդությունները, իսկապես, որոշակի «երիտասարդացում» են ապրել, որովհետև փոխվել է կյանքը, անգամ ծխախոտն է փոխվել, փոխվել է սննդի որակը, շատացել են արհեստական նյութերը: Նստակյաց կյանքը, սխալ սննդակարգը, ծխելը, չմարզվելը, քրոնիկ սթրեսը սիրտ-անոթային հիվանդությունների համար պարարտ հող են ստեղծում՝ լայնորեն բացելով սրտի <<դռները>>: Մյուս կողմից՝ վստահորեն կարող եմ ասել, որ մեզանում սրտաբանությունը մեծապես զարգացած է. բժշկության այս ճյուղում դեղորայքային թերապիայի առումով մենք պրակտիկորեն լիովին տիրապետում ենք եվրոպական չափանիշներին և ժամանակակից բուժական մեթոդներին: Կարծում եմ, որ մոտ ապագայում վիրահատական միջամտությունների առումով տեխնիկական հագեցվածության մակարդակը նույնպես լիովին կհասնի լավագույնի։

-Բժի՛շկ, սիրտ-անոթային հիվանդությունները կրո՞ւմ են ժառանգական բնույթ:

-Իհարկե` այո,  գենետիկայում տղամարդիկ հիվանդանում են մինչև 55 տարեկանի, իսկ  կանայք` 65 տարեկանի շեմը: Չնայած այդ տարիքային շեմն այսօր երիտասարդացում է ապրել, քանի որ այսօր բուժառուն իր առողջության մասին քիչ է մտածում, չի հետևում սննդի որակին, տարբեր քիմիական հավելումներով սննդամթերք է օգտագործում, և խոլեստերինի մակարդակի բարձացումն արյան մեջ բերում է սրտային հիվանդության զարգացման: Այսօր, կարծես թե, նաև ծխախոտի որակն է վատացել, բայց ես ընդհանրապես երբեք չեմ ողջունել ծխախոտի օգտագործումը: Իրականում հիվանդության համար գոյություն ունեն ռիսկի գործոններ, որոնք անձը պետք է վերացնի: Եթե մենք ունեք դրանցից մեկը կամ մի քանիսը, և  քայլեր չենք ձեռնարկում դրանք հաղթահարելու ուղղությամբ, ուրեմն մենք արդեն պոտենցիալ հիվանդ ենք: Սրտի աշխատանքը համեմատաբար ավելի ծանրաբեռնված և չծանրաբեռնված, միևնույն է գտնվում ենք բարձր ռիսկի տակ: Իսկ, եթե վարենք առողջ ապրելակերպ, մեր ժառանգական գեները «կքնեն», քանի որ ռիսկի գործոնների կիրառելիության դեպքում մենք  «արթնացնում ենք» այդ գեները:

-Ի՞նչ ազդեցություն ունեն օդի աղտոտվածությունը և շրջակա միջավայրի գործոնները սրտային պաթոլոգիաների զարգացման մակարդակի վրա։

-Այսօր, արդի բժշկագիտության մեջ կան բազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք բացահայտում են, որ շրջակա միջավայրի օդի աղտոտվածությունը և աղմուկը լուրջ ազդեցություն ունեն մեր առողջության վրա։ Դրանք համարվում են շրջակա միջավայրի արտաքին սթրեսի գործոններ և կարող են նպաստել սիրտ-անոթային հիվանդությունների զարգացմանը։ Արդի բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքում ապացուցվել է, որ աղմուկը և օդի աղտոտվածության ազդեցությունը հիվանդությունների զարգացման վրա մեծ դեր են խաղում։

-Անքնությունը և քնի պակասը կարո՞ղ է անդրադառնալ սրտի վրա։

-Միանշանակ` այո։ Քնի պակասը  համարվում է առաջին ռիսկի գործոններից մեկը բարձր զարկերակային ճնշման համար։ Մարդիկ, որոնք քնում են օրական քրոնիկ դարձած 5–6 ժամ և ավելի քիչ, ավելի հաճախ ունենում են զարկերակային բարձր ճնշում, ավելի բարձր սթրեսի մակարդակ, որոնք ինքնին կարող են բերել սիրտ-անոթային խնդիրների։ Նորմալ քունը պետք է լինի սովորաբար առնվազն 7 և ավելի ժամ։ Քիչ քնելը բերում է անառողջ կյանքի, ռեժիմի խանգարման, ախորժակի բարձացման, նյարդային համակարգի ֆունկցիաների խանգարման: Հեռախոսներով տարված` ավելի քիչ են քնում, որն ինքնին կարող է բերել լարվածության, նյարդային գրգռվածության և հորմոնալ համակարգի ֆունկցիաների խանգարման։

-Ի՞նչ կապ կա շաքարային դիաբետի և սրտային հիվանդությունների միջև։

-Շաքարային դիաբետը անմիջական ռիսկի գործոն և պատճառահետևանք է համարվում սիրտ-անոթային հիվանդությունների համար։ Այն բերում է անոթների նեղացմանը (աթերոսկլերոզի) և կարող է առաջացնել վաղ սրտամկանի կարծրացման, ինչպես նաև սրտամկանը սնուցող նյարդերի ռեգուլացիայի խանգարման գործոններ, որոնք բերում են  սիրտ-անոթային հիվանդությունների ավելի վաղ զարգացման։

-Որքա՞ն հաճախ պետք է բուժառուն չափի արյան ճնշման մակարդակը և ի՞նչ հաճախականությամբ հետազոտություններ անցնեն առողջ սիրտ ունենալու համար։

-Եթե գանգատներ չունեն, ապա արյան ճնշումը կարելի է չափել  ամիսը 1-2 անգամ։ Ցանկալի է օգտվել էլեկտրոնային տոնոմետրից, որի ցուցանիշները հանրության մեջ այնքան էլ ընդունելի չեն, քան սովորական տոնոմետրից չափումը։ Ըստ իս` այն ավելի ճշգրիտ ցուցանիշ է ապահովում։ Իսկ եթե պացիենտն ունի բարձր ճնշման խնդիր, բնականաբար նա ավելի հաճախ է չափում ճնշումը։  Պետք է ամենօրյա մոնիտորինգ անել` գրելով առավոտյան և երեկոյան գրանցված ցուցանիշները։ Բայց, եթե ամեն օր պարտադիր դեղամիջոցներ է ընդունում, ապա պետք է գոնե շաբաթը մեկ չափել։ Իսկ ինչ վերաբերում է բժշկական ընդհանուր հետազոտություններին՝ եթե գանգատներ չկան, առկա չեն առողջական խնդիրներ և ռիսկի գործոններ, երիտասարդ տարիքում ցանկալի է երկու տարին մեկ անգամ, 50 տարեկանից հետո՝ տարին մեկ անգամ։ Իսկ եթե արդեն առկա են  խնդիրներ, բնականաբար, վերահսկումը պետք է ավելի հաճախ իրականացնեն։

-Որպես վերջաբան, ի՞նչ կմաղթեք հասարակությանը, ի՞նչ ուղերձ ունեք մեր ընթերցողներին:

-Ամենակարևոր խորհուրդը՝ սիրել, հարգել և հոգ տանել առողջությանը։ Կհորդորեմ մեր հանրությանը առողջությունը առաջնահերթության սկզբունքով վեր դասել բոլոր զբաղմունքներից, հետաքրքրություններից, չխնայել ժամանակային ու նյութական ռեսուրսները՝ հնարավորինս առողջ լինելու և Աստծո պարգևած առողջությունը պահպանելու ու վայելելու համար: Շատ հաճախ մարդիկ իրենց անտեսում են հանուն ուրիշների։ Մարդը պետք է առաջին հերթին սիրի իրեն, լինելով առողջ, որպեսզի կարողանա սիրել և անհրաժեշտության դեպքում աջակցել նաև իրեն  շրջապատող մարդկանց։ Եթե անձնապես անմնացորդ նվիրվում ես շրջապատող մարդկանց, կներեք, դա սեր չէ,  դա «աղավաղված ծառայություն» է, այն դեպքում, որ քեզ անգամ դրա համար չեն խնդրել, բնականաբար, չեն էլ գնահատելու։ Պետք է առաջին հերթին միշտ դու լինես, հետո նոր ընտանիքը, քանզի քո առողջությունից և հաջողակ լինելուց է կախված ընտանիքի անդամների բարեկեցությունը։ Հուշեմ նաև միջոցը՝ մի փոքր, բայց կարևոր մասնագիտական հիշեցմամբ. յուրաքանչյուր հիվանդության բուժումն անհամեմատ ավելի դյուրին է ու արդյունավետ, եթե մարդը առողջության ինչ-ինչ խաթարումներ նկատելու դեպքում, տարակուսելու, իր մոտ ծագած խնիրները շրջապատի հետ քննարկելու և այլոց խնդիրների հետ համեմատելու փոխարեն, ստանալով սխալ պատկերացումներ ու այդ պատճառով գնալով սխալ ուղղությամբ, պարզապես թակի բժշկի դուռը: Պարզ, հասկանալի իրողություն է՝ վաղ փուլերում ախտորոշված հիվանդությունը ճնշող մեծամասնությամբ հաղթահարելի է:

Առողջ եղեք։

Աշխատանքային գործունեություն
2002թ-ից   «Արաբկիր» ԲՀ-ԵԴԱԻ, մանկական վիրաբույժ, մանկական ուրոլոգ, կոնքի խոռոչի օրգանների ֆունկցիայի խանգարման ծառայության ղեկավար
2007թ. Երևանի թիվ 1 պոլիկլինիկա 
2007-2010թթ.   ԵՊԲՀ Մանկաբուժության և մանկական վիրաբուժության թիվ 1 ամբիոնի ասիստենտ
2017թ-ից   ԵՊԲՀ Մանկական վիրաբուժության ամբիոնի ասիստենտ

Լեզուների իմացություն
Հայերեն – մայրենի
Ռուսերեն – լավ
Անգլերեն – լավ

Ընտանեկան կարգավիճակ

Ամուսնացած է, ունի 2 երեխա

<<Մենք այսօր շատ ենք պարփակվել կենցաղի մեջ ու ցանկություն չունենք այդ կաղապարից դուրս գալու>>                                                                                                                 

Կհորդորեմ մեր հանրությանը սեփական առողջությունը առաջնահերթության սկզբունքով վեր դասել բոլոր զբաղմունքներից

Վիտրեոռետինալ վիրաբուժությունը ժամանակակից ակնաբուժության ամենահեռանկարային ուղղություններից է։ Հենց այս ուղղությունն է թույլ տալիս լավացնել կամ ամբողջությամբ վերականգնել տեսողությունը այն դեպքում, երբ մինչև վերջերս նման միջամտությունը համարվում էր անհնար։

Մեր զրուցակիցն է Մխիթար Հերացու անվան Երեւանի պետական բժշկական համալսարանի Ակնաբուժության ամբիոնի դասախոս, Ս. Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի վիտրեոռետինալ բաժանմունքի ակնաբույժ Սիրանույշ Մատինյանը։ Բժշկուհին մշտապես դիմակայել է ժամանակների և գիտության մարտահրավերներին՝ շարունակաբար լրացրել ու հարստացրել իր գիտելիքներն ու մարդկային տեսակի ներուժը՝ հատուկ շեշտադրելով արդի բուժմոտեցումները` դրսևորելով  պրոֆեսիոնալիզմը և բժիշկ-բուժառու լավագույն մոտեցումները:

 Իսկ ակնաբուժության ոլորտում իրապես զարմացնում ու նրա մասնագիտական բարձր պատրաստվածությունը մեկտեղվում է  անսահման բարի հոգու, զգայուն սրտի և հավատի հետ առ Աստված` ստեղծելով յուրահատուկ, տարբերվող կերպար:  Իր բազմավաստակ գործելաոճով նա ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ բժշկությունը բիզնես չէ, այն կոչված է փրկել մարդկային կյանքեր, այս դեպքում` աչքեր` բարձրացնելով կյանքի որակը: Բժշկությունը նրա կյանքն է, ամեն փրկված կյանքը` կյանքի իմաստը… 

-Բժշկուհի, կմանրամասնե՞ք, թե ակնային ինչ  պաթոլոգիաներով է զբաղվում ձեր բաժանմունքը։

-Ս. Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի վիտրեոռետինալ բաժանմունքում զբաղվում եմ ակնահատակի բոլոր պաթոլոգիաների հետազոտմամբ եւ բուժմամբ` տարիքային մակուլյար կամ «դեղին բծի» դեգեներացիայի, որոնք, ցավոք, ամբողջ աշխարհում եւս մեծ տարածում ունեն եւ երկարակեցության հետ պայմանավորված` շատ արդիական է դարձել տարեցների մոտ, երբ  նրանք կորցնում են իրենց տեսողությունը, ինչպես նաեւ աթերոսկլերոտիկ ախտահարումները, կատարակտը, այսինքն` օրգանիզմի ծերացումից բխող խնդիրները։ Ցավոք, հաճախացել են եւ մեծ թիվ են կազմում ցանցենու շերտազատման դեպքերը թե՛ երեխաների, թե՛ դեռահասների շրջանում, որը պատճառահետեւանք է բարդացած կարճատեսության,   դիաբետիկ շերտազատումները, որն ինքնին բավականին ծանր պաթոլոգիա է, հիպերտոնիկ ագիոպաթիաները։ Մեր բաժանմունքում իրականացվում են ակնահատակի ամենաբարդ վիրահատությունները։ Վիտրեոռետինալ վիրահատություն նշանակվում է պրոլիֆերատիվ դիաբետիկ ռետինոպաթիայի, ապակենման մարմնի դեստրուկցիայի, հեմոֆթալմի (արյունազեղում ապակենման մարմնում), հետթրոմբոթիկ պրոլիֆերատիվ ռետինոպաթիայի,  էպիմակուլյար ֆիբրոզի, ապակենման մարմնի ախտահարումների (պղտորում, ոսպնյակի տեղախախտ), մակուլյար պատռվածքների, ցանցաթաղանթի շերտազատման և պատռվածքների, կատարակտաների բարդացած դեպքերում։  Այսինքն` իրականացվում են բարդագույն պաթոլոգիաների բուժում` բուժառուներին վերադարձնելով  աչքի լույսը։ Այդ թվում նաև  տարբեր հետվիրահատական, հետրավմատիկ, կամ այլ ծագման էնդոֆթալմիտների՝ թարախային բորբոքումների բուժմամբ:

-Բժշկուհի, ի՞նչ է կատարակտի ֆակոէմուլսիֆիկացիան, և ո՞ր դեպքում է այն իրականացվում։

-Կատարակտի ֆակոէմուլսիֆիկացիան պղտորված ոսպնյակի վիրահատական միջամտությամբ հեռացումն է ամենաժամանակակից մեթոդով՝ ուլտրաձայնի միջոցով։ Այսինքն` այն բուժառուների մոտ, ովքեր ունեն կատարակտի վիրահատության անհրաժեշտություն։ Եվ իհարկե ցանկալի է այն իրականացնել ոչ հասուն կատարակտի դեպքում, երբ կարող ենք գրանցել արդյունավետ ցուցանիշներ։

-Ի՞նչ ասել է  արտիֆակիկ աչք։ 

-Արտիֆակիկ աչքը արհեստական ոսպնյակով աչքն է, այսինքն՝ այլ կերպ ասած կատարակտի վիրահատությունից հետո, երբ  տեղադրվում է արհեստական ոսպնյակ, այդ աչքը կոչվում է արտիֆակիկ աչք։

- Իսկ ի՞նչ  է ամետրոպիան։

-Ամետրոպիան ցանկացած ակնային շեղումն է նորմալ ռեֆրակցիայից՝ բեկման ուժից, այսինքն, երբ  աչքը նորմայում հարմարվում է հստակ տեսողությանը տարբեր հեռավորությունների վրա։ Ամետրոպիաների դեպքում առաջանում է շեղում  հստակ տեսնելու հնարավորությունից, եւ դա պայմանավորված է տարբեր պաթոլոգիաներով` կարճատեսություն, հեռատեսություն, աստիգմատիզմ, որոնք էլ հենց առաջացնում են այդ շեղումները։

-Շաքարային դիաբետը աչքերի ի՞նչ խնդրի կարող է հանգեցնել։

-Շաքարային դիաբետը, ցավոք, օր օրի լայն տարածում է գտնում եւ աննկարագրելի տեմպերով զարգացում ապրում` հետագայում դրանից բխող բարդություններով։ Թերեւս, ամենածանր բարդությունը ակնաբուժության մեջ դիաբետիկ ռեթինոպաթիան է, իսկ դրանից բխող բարդությունները ցանցենու շերտազատումն է, ապակենման մարմնի մեջ արյունազեղումները, նեովասկուլյար գլաուկոման, որոնք թերեւս դասվում են կուրություն բերող ամենամեծ խմբին։ Շաքարային դիաբետի դեպքում ակնագնդի ցանկացած հատված կարող է ախտահարվել` սկսած առաջնային հատվածից եղջերենու ախտահարումով` կատարակտով, ապակենման մարմնում արյունազեղումներով, ցանցենու շերտազատումով: Այսինքն` ամբողջ ակնագունդը շաքարային դիաբետի արդյունքում կարող է ենթարկվել լուրջ ախտահարման։

-Բժշկուհի, ո՞ր դեպքում է ցուցված վիտրեկտոմիան:

Վիտրեոռետինալ վիրաբուժության ամենահաճախ իրականացվող վիրահատություններից է վիտրէկտոմիան, որի ժամանակ ամբողջությամբ հեռացվում է ապակենման մարմինը և առկա պրոլիֆերատիվ մեմբրաները, արյունազեղումները, թարախային էքսուդատը։ Բացի դրանից, իրականացվում է սպիացած հյուսվածքների հեռացում ապակենման մարմնից կամ ցանցաթաղանթի մակերեսից։

Վիտրէկտոմիան՝ ապակենման մարմնի հեռացումը, առաջին անգամ կատարվել է մեր կենտրոնում 1985 թվականին՝ պրոֆեսոր Ալեքսանդր Սերգեյի Մալայանի կողմից։

Սկսած այդ թվականից մինչ այսօր մեր բժիշկները, պարբերաբար վերապատրաստվելով և կատարելագործվելով այս բնագավառում, հաջողությամբ կատարում են վիտրեոռետինալ վիրահատությունները: Վիրահատության մեթոդի ընտրությունը, ինչպես նաև վիրահատական միջամտության ծավալը որոշվում է՝ նախապես իրականացված հետազոտությունների, պաթոլոգիայի բարդության և բուժող բժշկի կարծիքի հիման վրա։

Վիտրեկտրոմիան կիրառելի է վերը նշված պաթոլոգիաների բուժման դեպքում, դիաբետիկ, հիպերտոնիկ ռեթինոպաթիայի, ապակենման մարմնի մեջ արյունազեղումների, ցանցենու շերտազատման դեպքերում, որը բացառապես շտկվում է վիտրեկտրոմիայի միջոցով, տարբեր տեսակի ապակենման մարմնի փոխարինիչների ժամանակավոր կիրառումով, որոնք թույլ են տալիս շտկել ցանցենու ճշգրիտ անատոմիական դիրքը եւ հնարավորինս վերականգնել կորցրած տեսողությունը։

-Բժշկուհի, արդյո՞ք բուժելի է  կուրությունը:

-Նայած թե  ինչ աստիճանի կուրություն է, եթե աչքն ընդհանրապես կորցրել է լույս տեսնելու ունակությունը, ցավոք, այն բուժման ենթակա չէ։ Իհարկե արդի նորարական բուժմոտեցումների մեջ կիրառելի են իմպլանտներ, որոնք կարող են վերականգնել որոշ չափով տեսողությունը: Մեր երկրում նման վիրահատություններ, ցավոք,  առայժմ չեն իրականացվում, բայց հուսանք` մոտ ապագայում նման բուժառուների համար էլ մեր երկրում կունենանք հնարավորություն իրականացնել նման վիրահատություններ։

-Կոնտակտային լինզա՞, թե՞ ակնոց։ Ո՞րն է ավելի արդյունավետ:

-Իրականում ցանկացած կոնտակտային լինզա կրող անձ պետք է կրի նաեւ ակնոց, քանզի կան դեպքեր, երբ ուղղակի վերջինների կիրառումը չի թույլատրվում մի շարք բորբոքային հիվանդությունների դեպքում։ Երկուսն էլ բավականին մեծ կիրառություն ունեն, երկուսն էլ ունեն իրենց առավելությունները, բայց ինչ-որ տեղ նաեւ դա պայմանավորված է տվյալ անձի մասնագիտական գործունեությամբ եւ նախասիրություններով։ Թերեւս, երկուսն էլ առանձին խնամք են պահանջում։

-Իսկ  մեր ժամանակներում  աչքի  ո՞ր հիվանդություններն են երիտասարդացում ապրել։ Ըստ Ձեր աշխատանքային փորձի` որո՞նք են ավելի հաճախ հանդիպող ակնային հիվանդությունները։

-Գրեթե բոլոր ակնային հիվանդությունները երիտասարդացում են ապրել։ Եթե հիվանդություններ կային, որ կհանդիպեին ավելի մեծ տարիքում, այսօր երիտասարդացում են ապրել։ Իսկապես, երբ վերհիշում եմ որպես սկսնակ ակնաբույժ իմ երիտասարդ տարիները,   կան հիվանդություններ, որ շատ հազվադեպ էին հանդիպում։ Իսկ այսօր բավականին մեծ թիվ են կազմում դրանք, իհարկե միանշանակ դա պայմանավորված է թե՛ էկոլոգիայի փոփոխություններով, թե՛ արդի գաջեթների, սմարտֆոնների լայն կիրառությամբ, թե՛ մաքուր օդ շնչելուն ավելի քիչ ժամանակ տրամադրելու հանգամանքով եւ մի շարք այլ պատճառներով, սխալ տեսողական հիգիենայով։

-Հասցնո՞ւմ եք արդյոք մասնակցել վերապատրաստումների` Ձեր գերլարված աշխատանքային գրաֆիկին զուգահեռ։

-Իհարկե փորձում ենք հետ չմնալ նորարարությունների զարկերակից, քանզի բժշկությունը այնպիսի արագությամբ է զարգանում, որ եթե հետ մնաս այդ ընթացքից, որպես մասնագետ կարող ես զիջել դիրքերդ եւ դոփել տեղում։ Ուստի, անպայման պետք է ժամանակ գտնել վերապատրաստումների համար, քանզի այն շատ կարեւոր է մասնագետի առաջխաղացման համար։ Նման վերապատրաստումները մեզ տալիս են փորձի փոխանակում արտերկրի կոլեգաների հետ, քանզի իրենց մոտ բավականին արագ է զարգանում բժշկությունը։

-Տեղյակ ենք, որ դասախոսում եք Երեւանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանում։ Շփվելով երիտասարդ կադրերի հետ`ինչպե՞ս եք պատկերացնում մեր ապագա ակնաբուժությունը:

-Հուրախություն մեզ` այսօր ունենք բավականին խոստումնալից երիտասարդություն, որոնք բավականին զարգացած են, ձգտող, պրպտող, եւ լիահույս եմ, որ մեր ակնաբուժության ապագան հուսալի ձեռքերում է, հատկապես, որ այսօր իրենք ավելի մեծ հնարավորություն ունեն ինքակրթվելու, քան մեր ուսանելու տարիներին էին։  Անկեղծանալով կցանկանայի ասել, որ  շատ սիրում եմ մեր ուսանողներին: Իհարկե, տարիների ընթացքում եղել են տարբեր տեսակի ուսանողներ, ինչու չէ, նաեւ միջին մակարդակի գիտելիքներով, բայց Բժշկական համալսարանի ներկա կրթական ծրագիրը բավականին հագեցած է,  լեցուն եւ նաեւ պահանջկոտ։ Ուստի, Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանում ուսանելը այդքան էլ դյուրին չէ, այսինքն` եթե պատրաստված չլինեն, չունենան համապատասխան գիտելիքներ, համառություն, համբերություն` առանց ընկճվելու առաջ գնալու, եւ պրպտող միտք, դժվար կլինի ուսանելը։ Բայց,  փառք Աստծո, այսօրվա  ուսանողների մեծ մասը մեր ապագա բժշկությունն ավելի են զարգացնելու։ Ես դրանում վստահ եմ։

- Ի՞նչն է Ձեզ համար ներշնչանքի աղբյուր։

-Ես ինձ լիրաժեք եմ զգում, երբ օգնում եմ մարդկանց,  պետք է լուսավորել ոչ միայն մարդկանց աչքերը, այլեւ սիրտը եւ հոգին, մարդիկ պետք է լուսավոր լինեն իրենց էությամբ ամբողջովին։

-Ըստ Ձեզ` բժշկությունը առաքելություն է, թե՝ կոչում։

-Հատկապես մեր երկրում, կարծում եմ, բժշկությունը առաքելություն է, բայց իհարկե ոչ բոլորին  է ի վերուստ տրված կոչումով բժիշկը լինելը։

-Որպես մեր զրույցի  վերջաբան, խնդրեմ, Ձեր մաղթանքն ու հորդորը մեր հասարակությունը։

-Առաջնահերթ ցանկանում եմ, որ ապրենք խաղաղ երկնքի տակ, քանզի ապահով երկրում մարդիկ հոգեպես  ավելի հանգիստ են, քանի որ բոլոր հիվանդությունների պատճառը մեր նյարդային համակարգի անհանգստությունն է, նաեւ ակնային հիվանդությունների դեպքում է կարեւոր հոգեվիճակը։ Կցանկանայի մեր հասարակությանը կուռ համբերություն, որպեսզի դիմակայի իրեն բախվող ցանկացած հիվանդությանը։ Ժամանակին բժշկի չդիմելու պատճառները բավականին խորն են, մենք լավ գիտակցում ենք, որ սոցիալական կարգավիճակը առաջին տեղում է` ուշացման դեպքերի առումով, ծայրահեղ վիճակում են  դիմում բժշկի օգնությանը, երբեմն` ստիպված, բայց ցավոք սրտի, արդեն շատ ուշացած։ Շատ կցանկանայի, որ մեր երկիրը իր զարգացման մակարդակով երբեւէ չզիջեր եվրոպական առաջատար երկրներին, որտեղ հնարավոր է ամեն ինչը կազմակերպել ժամանակին եւ ամենաբարձր մակարդակով: Մասնագետների առումով մենք ընդհանրապես խնդիր չունենք, ամբողջ խնդիրը ուշ դիմելիության մեջ է։ Կհորդորեմ մեր հանրությանը սեփական առողջությունը առաջնահերթության սկզբունքով վեր դասել բոլոր զբաղմունքներից, հետաքրքրություններից, չխնայել ժամանակային ու նյութական ռեսուրսները՝ հնարավորինս առողջ լինելու և Աստծո պարգևած առողջությունը պահպանելու ու վայելելու համար: Հուշեմ նաև միջոցը՝ մի փոքր, բայց կարևոր մասնագիտական հիշեցմամբ. յուրաքանչյուր հիվանդության կանխարգելումը անհամեմատ ավելի դյուրին է ու արդյունավետ, եթե մարդը առողջության ինչ-ինչ խաթարումներ նկատելու դեպքում, առանց տարակուսելու, իր մոտ ծագած խնդիրները շրջապատի հետ քննարկելու և այլոց խնդիրների հետ համեմատելու փոխարեն, պարզապես թակի բժշկի դուռը: Պարզ, հասկանալի իրողություն է՝ վաղ փուլերում ախտորոշված հիվանդությունը ճնշող մեծամասնությամբ հաղթահարելի է: Պետք չէ խնայել առողջության հաշվին, քանի որ շատ հաճախ կարող են լինել անդառնալի հետևանքներ, որոնք կարող են ավերիչ լինել ոչ միայն մարմնապես, այլև` հոգեպես:

Առողջ եղեք։